In 2007 verscheen de tweede druk van het boek ‘De toekomst van God’, dat hij samen met Minne Buwalda schreef.

Psycholisering

De eerste editie van De Toekomst van God over Europese reli-trends verscheen in 2006. Het is een mooi geïllustreerd boek dat makkelijk leest en als extraatje een cd ‘met muziek waar Hij van houdt’ herbergt. Onderverdeeld in zeven categorieën beschrijven de auteurs 49 trends op het gebied van religie. Wat we zoal kunnen verwachten? De schrijvers zien ondermeer ontwikkelingen naar een psychologisering van religie, naar een ‘u vraagt, wij draaien’- spiritualiteit, naar een nieuwe marginalisering van atheïsten en agnosten, naar het einde van de reli-humor en naar een nieuwe voorouderverering. Vooral mensen uit de spirituele hoek lopen weg met het boek en het bedrijfsleven gebruikt het veel voor trainingen en workshops over ethiek. Sommige dominees noemden het in hun preek. Op christelijke scholen gebruikten docenten het in lessen als maatschappijleer en ook openbare scholen haalden er inspiratie uit. Evangelische christenen kochten het weinig, volgens eigen zeggen. Een aantal christelijke boekhandels vond de titel niet kunnen en een enkeling zei de cd zelfs niet aan zijn vijanden cadeau te willen geven. Om dat laatste kan Bakas wel lachen. De cd viel hem zelf uiteindelijk ook tegen. Vanwege copyrights was de keuze beperkt.

Religieus reveil

Ontwikkelingen die het boek beschrijft, zoals de herwaardering van religie, leken korte tijd later al uit te komen. Mark Rutte verklaarde bijvoorbeeld plotseling gelovig te zijn en op een partijcongres van de SP zong een gospelkoor. Journalisten zagen zo de opkomst van het religieuze reveil met eigen ogen. Kritiek is er ook. Boze tongen noemen het natte-vinger-werk en vinden het wel erg makkelijk om te scoren als je zoveel trends tegelijk beschrijft.

Zelf hangt Bakas geen duidelijk omschreven religie aan. “Ik noem mijzelf een agnost die af en toe bidt. Mijn vader was moslim, mijn moeder hindoe, maar ik ben protestants opgevoed. Toen ze verliefd werden dachten mijn ouders namelijk dat twee geloven op één kussen nooit lang goed zou gaan. Ze hebben toen heel bewust hun eigen religie laten vallen en zijn samen op zoektocht gegaan. Ze bezochten alle denominaties in Suriname en pluisden tot in detail uit wat de kern ervan was. Uiteindelijk werden ze lid van de Nederlands Hervormde Kerk.”

Opleving orthodoxie

Hoewel het Sociaal en Cultureel Planbureau het nog heeft over een verdergaande ontkerkelijking, lijken de beschreven megatrends bij elkaar genomen goed uit te pakken voor de christelijke kerk. Zo gelooft, volgens de schrijvers, inmiddels meer dan negentig procent van de Nederlanders weer in ‘iets’ tussen hemel en aarde. Daarnaast schetsen ze een opleving van de orthodoxie. Redenen daarvoor: de toenemende polarisering op het politiek-religieuze wereldtoneel, en anderzijds een reactie op de onzekerheden die het moderne leven in een ‘risicomaatschappij’ met zich mee brengt. “In de Verenigde Staten is het christenfundamentalisme al veel langer een belangrijke kracht en sinds de opkomst van de islam in West-Europa zal dat ook op ons continent de kop opsteken. Een troef in handen van de oude kerken is hun uitgebreide bestuurlijke infrastructuur, herkenbare iconen en authentiek gezag”, schrijven ze. En verder: “In deze tijden van storytelling en hernieuwde belangstelling voor geschiedenis zijn de oude christelijke verhalen weer goed te communiceren, zeker als ook nieuwe media worden ingezet.” Wat later citeren ze Alister McGrath’s boek Evangelicalism and the Future of Christianity: “Het evangelicalisme voorziet in een behoefte aan zingeving. Het spreekt mensen aan als vrije individuen. Je zou haast zeggen dat het evangelicalisme dé religie voor moderne mensen is.”

Bakas: “Evangelicalen groeien inderdaad heel snel en migrantenkerken ook. Maar je moet er wel hard voor werken. Je moet je boodschap zo uitdragen dat die aansluit bij de moderne tijd. Van de boodschap zelf moet je juist afblijven. Ik zag hierachter bij een protestantse kerk een bord hangen over de Ramadan. Dan denk ik: dat is niet jouw ding, dat moet je niet doen.”

Energiediscussie is kans

Een goed voorbeeld van het aansluiten bij de moderne tijd door christenen noemt hij de aandacht voor de natuur. “De boodschap van Al Gore is door geen enkele godsdienst omhelst, alleen door het christelijk geloof. Zij zeggen: er moet wat gebeuren. Voor het aflopen van de Mayakalender in 2012 is op het moment veel spirituele aandacht. Er zal dan een natuurkundig fenomeen zijn waarbij tien planeten op een rij staan. Sommige mensen verkondigen dat dat het einde van de wereld betekent. Ik ben daar sceptisch over. Er zal natuurlijk wat gerommel zijn, maar meer ook niet. Maar wat ik interessant vind is de belangstelling voor de natuur die dit oproept. We zien ondermeer een terugkeer naar de natuurgodsdiensten. Bij deze trend moet je als kerken aansluiten. De paus deed dat bijvoorbeeld heel goed door in een groen gewaad een toespraak te houden over de zorg voor de schepping. Hij haakt daarmee aan bij wat er gebeurt.” De natuur en de energiediscussie noemt de trendwatcher de allergrootste kans voor de evangelische beweging. In de tweede druk van het boek gaat hij meer in op het jaar 2012. “Dat zet ik scherper aan omdat het zo overweldigend aan het worden is.”

Daarnaast noemt hij als kans ook het onderscheid ten opzichte van de islam. “Veel mensen voelen zich ongemakkelijk bij de islam. Uit Nipo-onderzoek blijkt dat 84% van de bevolking een negatief beeld heeft over moslims. Het christendom heeft een onderscheidende boodschap voor al die mensen die zich zorgen maken.” Overigens vindt hij het gerommel in de samenleving rond de opkomst van de islam positieve kanten hebben. “Mensen worden daardoor gedwongen zich bezig te houden met hun roots en hun identiteit. Een beetje geknok is goed voor de creativiteit en het religieus bewustzijn.”

Bankencrisis

Een andere kans voor kerken ligt op moreel gebied. “Ik zie in geen enkele krant een opiniestuk uit de evangelische beweging over de ethische kant van de bankencrisis die gaande is. Dat is jammer. Christenen hebben daar zeker een boodschap.”

Ook op andere terreinen zijn trends gemist, volgens Bakas. “De groeiende openheid en interesse voor spiritualiteit is al een hele tijd gaande. Christenen hadden daar goed op aan kunnen sluiten door zaken als meditatie, die van oudsher christelijk zijn, meer naar buiten te brengen. De KRO is nu met het blad ‘Maria’ gekomen, als een soort tegenhanger van het blad ‘Happinez’. Dat is een mooi voorbeeld. Mensen willen daar best voor betalen, dus als je niet genoeg lidmaatschapsgelden hebt: ga commercieel.”

Toch hoeven kerken niet massaal een trendwatcher in dienst te nemen om bij de tijd te blijven, volgens de auteur. “In dit boek staat wat er de komende twintig jaar aan de hand is. Dat blijft wel even zo. Je moet het vervolgens gaan vertalen naar je eigen tijd en daar heb je geen trendwatchers voor nodig, maar creatievelingen. Wist je bijvoorbeeld dat een op de drie kaarsen die Albert Heijn verkoopt wordt gebruikt voor een spiritueel doeleinde. Vraag je eens af of je niet samen met Albert Heijn moet kijken of je daar iets mee kunt doen. Bijvoorbeeld een ansichtkaart van een kerk bij een kaars. Het gaat hun om de verkoop, dus of het nou een wuppie is of iets anders dat maakt ze niet uit.

Bij Swarovsky (juwelier, red.) is het kruis het meest verkochte item. Mensen willen zich ermee onderscheiden. Zij een hoofddoek, ik een kruis. Albert Verlinden (tv-presentator, red.) bijvoorbeeld, komt er openlijk vooruit dat hij daarom een kruis draagt. Daar moet je mee praten en zo aansluiten bij de populaire cultuur. Daar heb je creatieve mensen uit je eigen gemeente voor nodig.”

Wie is Adjiedj Bakas?

Adjiedj Bakas kwam op zijn achttiende uit Suriname naar Nederland om communicatiewetenschappen te studeren. Al gauw maakte hij van trendwatching zijn werk. “Bij mijn eerste werkgevers moest ik boodschappen doorgeven, waarvan ik dacht: Klopt dit wel? Past dit wel bij de tijdsgeest? Zo is het balletje gaan rollen.” Inmiddels geeft hij lezingen voor zo’n tweehonderdduizend mensen per jaar, consulteert het bedrijfsleven hem over allerlei toekomstverwachtingen en runt hij het trendcommunicatiebureau Dexter.

Het boek ‘Megatrends Nederland’ bracht hem in 2005 voor het eerst grote bekendheid. Hij beschrijft daarin hoe de wereld en meer specifiek Nederland er over twintig jaar uit zal zien. De pers besteedde er veel aandacht aan en allerlei voorspellingen die onwaarschijnlijk leken, kwamen uit. Wat meehielp aan het succes was dat het boek door zijn populaire stijl toegankelijk was voor een breed publiek.

Als Bakas het idee krijgt dat er op een bepaald onderwerp iets aan de hand is, zet hij dat allereerst in zo’n tien tot twintig pagina’s op papier. Vervolgens laat hij zijn researchteam uitzoeken of er werkelijk wat aan de hand is. Is het bewijs er, dan volgen er onderzoeken, interviews et cetera. Is het bewijs te dun, dan parkeert hij het onderwerp. Boeken rollen op deze manier vlotjes van de band. Zo verschenen recent ‘Leven zonder olie’, ‘Megatrends van grimlach tot ironie’ en ‘The Future of Finance’.

Suzanna Blackmore

‘De toekomst van God (met muziek waar Hij van houdt)’, Scriptum, Schiedam, 2006
www.bakas.nl

Overgenomen uit idea 5-2008, vakblad voor missionaire gemeenteopbouw van de Evangelische Alliantie.

Kernwoorden: Trend, trendwatching, Adjiedj Bakas